Monique Agénor lé in lotèr péi ke la désot la mèr dann tan 1960, kan èl navé vin tan. Zordi èl i viv a Paris. Dann tan lontan, èl la dabor parti an France pou fé zétud, mé konm èl i èm rakonté, té an fèt in prétèks pou fé téat. Pandan sink-si zan, èl la bat karé dan l’Europe pou présant spétak téat dan in troup té i apèl « Les Jeunes Comédiens de France ». An paralèl, èl la pass in diplom téat èk sinéma a linivèrsité. A lépok, èl té intérès a èl o sinéma sitantèlman k’èl la dovni kaméramane pou la télévizion.
An 1993, èl i pibli son promié liv : L’Aïeule de l’isle Bourbon té a lorizine in sénario pou fé in fim si lo listwar lé promié zabitan La Réunion. Lo liv i rakont lo valdingaz in tantine i kri Françoise Chastelain, é ke lé konsidéré, kom Monique Agénor i di, kom lo gramoun du pèp La Réunion. Lo sénario lavé été rofuzé par lé prodiktèr, é di kou, Monique Agénor la désid publi a li konm in roman. Lo léspèrians té konkluan pou èl, é trwa zan pli tar, èl la armèt in not liv : Bé-Maho. Chroniques sous le vent (1996).
Si L’Aïeule de l’isle Bourbon té ékri konm in sénario, Bé-Maho i mark in tournan radikal. La striktir lo liv lé kasé, é lo lektèr lé trinbalé ant in kozman si in bann youl ke i viv du koté Bé-Maho (Hell-Bourg), é in kronik lé ékri par Julien Saint-Clair, in linstitutèr i travay dan lé o La Réunion. Lo swa la périod lé inportan : 1942. Sé in lané la gèr, sé lo lané ou lil i pass sou lo komandaz lo marésal Pétain (lo 18 juillet 1942, lo gouvèrnèr Pierre Aubert i konfirm lo L’Ampir kolonial Français lo « loyalisme réunionnais »), mé sé osi lo lané ou lo mouvman la résistans i pran lo pouvwar pou sort du komandaz lo marésal (novembre 1942) ; sé sak Monique Agénor i rakont dan Bé-Maho :
Hélas pour nos chefs, la population ne suit pas. D’abord parce que, mal informée de ce qui se trame dans la colonie, elle n’a cure des états d’âme des pétainistes, ensuite, pour les plus avertis, il va de soi que l’alliance de la France avec l’Allemagne nazie n’entre pas dans l’éthique qu’ils se sont choisie.
(Bé-Maho, p. 240)
Konm zistorien Yvan Combeau i rapèl, a la fin lané 1942, La Réunion i sort de dé zané la gèr èk blokus : lo mouvman la résistans pandan lo rézim Vichy i permèt de rouvrir in brèch dan la politik lokal... in politik lindépandans vizavi lo régim Vichy, mé osi in politik kisa konduir a la Départmantalizasion lo 19 mars 1946. Monique Agénor, kan èl i fé lo swa de kozé si la rézistans lané 1942 – mé osi si lo larivé lo promié zabitan La Rénion – èl i afirm a èl konm in lotèr nout listwar. Sa i pé èt konfirmé par son trwazièm roman : Comme un vol de papang’ (1998). Sèt fwa la, lo liv i rakont koman la Rèn Ranavalon, lo dèrnié Rèn Madagaskar, la été déporté si lo sol rénioné pandan la périod la kolonizasion. Lé in konstant dan lo lékritur Monique Agénor : touzour listwar i arvien. Comme un vol de papang’ lé lo dèrnié roman de Monique Agénor. Cocos-de-mer et autres récits de l’océan Indien, in rokèy de nouvèl ke la sort an lan 2000, la mark in tournan dan son produksion. Dopi, èl la komans ékri liv pou marmay : Le Châtiment de la déesse (2000), Plongée dans l’île aux tortues (2001), èk Les Enfants de la colline sacrée (2005) i rès dan la pèrspéktiv listwar an rakontan zavantir baba dan tout lo bann zil loséan Indien. Monique Agénor la konpri : pou fé antann son zistwar, zistwar son péi, i fo komans par koz èk marmay. Domin, sra a zot de rakonté...
Liv Monique Agénor :
L’Aïeule de l’isle Bourbon, Paris, L’Harmattan, 1993.
Bé-Maho. Chroniques sous le vent, Paris, Le Serpent à Plumes, 1996.
Comme un vol de papang’, Paris, Le Serpent à Plumes, 1998.
Cocos-de-mer et autres récits de l’océan Indien, Paris, Le Serpent à Plumes, 2000.
Le Châtiment de la déesse, Paris, Syros jeunesse, 2000.
Plongée dans l’île aux tortues, Paris, Syros jeunesse, 2001.
Les Enfants de la colline sacrée, Paris, Syros jeunesse, 2005.
Pou antann Monique Agénor :
Les Dossiers de l’ARCC n° 47 : « Exils et écritures. Entretien avec trois écrivains francophones : Monique Agénor, Jean Lods et Nabile Farès » (animé par Stéphane Hoarau), Paris, 2007 (2 CD Audio, 45 et 35mn).
Interview de Monique Agénor pour Maloya.org : AGENOR Monique (Interview).
Ayèr su lo nèt :
HOARAU Stéphane, « Exils et écritures. Entretien avec trois écrivains francophones : Monique Agénor, Jean Lods et Nabile Farès » (extrait), in Mondes Francophones, http://www.mondesfrancophones.com (2007).
SPEAR Thomas C., île en île, « Monique Agénor », ©1998-2007 « île en île », http://www.lehman.cuny.edu/ (2007).




